Szata roślinna Jeziora Charzykowskiego i jego bezpośredniej zlewni

Jezioro Charzykowskie ma charakter rynny, rozciągniętej w kierunku południowym. Długość jeziora wynosi 9535 km, szerokość w miejscu najwęższym 0,425 km, a w najszerszym 2450 km, natomiast długość linii brzegowej 31 km.

Jezioro Charzykowskie jest typowym jeziorem rynnowym, którego geneza wiąże się ściśle z postojem i erozyjną działalnością lodowca, które miały miejsce w czasie ostatniego zlodowacenia bałtyckiego. Linia brzegowa jeziora jest pod względem geomorfologicznym znacznie urozmaicona. Po stronie zachodniej, północnej i wschodniej tworzą ją piaszczyska sandrowe oraz, niekiedy, wysokie wały piasków wydmowych, porośniętych borem. Po stronie południowo - zachodniej i południowo - wschodniej znajdują się utwory gliny zwałowej pochodzenia dyluwialnego, które na odcinku Wolność - Góra Zamkowa porastają lasy liściaste, natomiast południowe i południowo - wschodnie brzegi jeziora są odlesione i zabudowane lub zajęte pod uprawy rolne. Jezioro Charzykowskie jest jeziorem przepływowym. Po stronie północno - zachodniej wpada do niego rzeka Brda, której wody, po przejściu stosunkowo niewielkiego odcinka, wypływają z niego uchodząc do Jeziora Karsińskiego.

Jezioro Karsińskie leży na głównej osi Jeziora Charzykowskiego, w jednej rynnie subglacjalnej. Obydwa jeziora łączy wąskim korytem rzeka Brda, która przecina płaski cypel wydmowy, odgradzający brzegi obydwu jezior od siebie, i stanowi przedłużenie wałów wydmowych, które biegną wschodnim brzegiem Jeziora Charzykowskiego.



Ogólna charakterystyka roślinności Jeziora Charzykowskiego i jego bezpośredniej zlewni

Roślinność Jeziora Charzykowskiego i jego bezpośredniej zlewni wykazuje wyraźne zróżnicowanie na wiele zbiorowisk roślinnych, z których na uwagę zasługują: roślinność wodna, torfowiskowa, łąkowa i pastwiskowa, piaskowa, synantropijna oraz leśna.

Roślinność wodna rozwija się najchętniej w strefie litoralnej Jeziora Charzykowskiego. Środowisko wodne różni się od tego, w jakim żyją rośliny lądowe. Swe specyficzne właściwości zawdzięcza ono wielu czynnikom ekologicznym, czyli składnikom otoczenia oddziałującym na żywe organizmy. Środowisko wodne dostarcza żyjącym w nim organizmom rozpuszczonego tlenu i substancji odżywczych, a produkty przemiany materii, wydalane przez organizmy, ulegają w nim dalszej przeróbce chemicznej i zostają z powrotem wprowadzone do obiegu. Dzięki temu zbiornik wodny jest samowystarczalny, co zapewnia ciągłość życia w tym środowisku.

Specyficzne warunki ekologiczne środowiska wodnego wywierają wielki wpływ na organizmy w nim żyjące, które wykazują wiele ciekawych przystosowań, właściwych jedynie organizmom tego środowiska.




Rośliny wodne, otoczone ze wszystkich stron wodą, w której rozpuszczone są związki mineralne potrzebne do życia, mogą je pobierać całą powierzchnią ciała, a nie jak lądowe - korzeniami z ziemi. W konsekwencji, wiele roślin wolno pływających w wodzie utraciło całkowicie system korzeniowy, inne mają korzenie pocięte nitkowato, zawierające chlorofil i pełniące funkcje liści. Tylko nieliczne, i to pływające, wytwarzają włośniki np. żabiściek pływający. Kłącza zaś i rozłogi są u wielu roślin wodnych doskonale rozwinięte, np. u grążela żółtego, grzybieni białych i służą im do gromadzenia substancji pokarmowych oraz przytwierdzania się.

Rośliny wodne mają niektóre organy, np. liście przystosowane do specyficznych warunków fotosyntezy poprzez zwiększenie powierzchni organów asymilacyjnych, umożliwiających roślinie jak najlepsze wykorzystanie światła. U organizmów roślinnych środowiska wodnego zaobserwować możemy wszelkie przejścia ulistnienia: od typowo wodnego przez wodno - powietrzne (wodno - lądowe), do powietrznego. Poza tym są to rośliny, posiadające wielką plastyczność i umiejętność przystosowania się do zmieniających się warunków przez zdolność do tworzenia form głębinowych czy lądowych. Grążel żółty, np. ma zwykłe liście pływające, ciemne, lśniące, skórzaste, a na głębokich wodach zanurzone, jasne, wiotkie, cienkie i pomarszczone.

Z kolei jeżogłówka gałęzista, rosnąca w wodzie przy brzegu, ma liście lancetowate, sztywne, prosto wzniesione, a w głębokiej wodzie - narażonej na falowanie - wiotkie, przybierające postać wąskich taśm, swobodnie unoszących się w toni wodnej.



Cechą bardzo charakterystyczną dla gatunków wodnych jest silny rozwój przestrzeni międzykomórkowych we wszystkich częściach rośliny: w liściach, łodygach, korzeniach i innych organach. Dzięki temu bardzo ułatwione jest dostawanie się wody z rozpuszczonymi w niej solami i gazami do wewnętrznych komórek. Wypełnienie tych przestrzeni wodą z zawartymi w niej gazami powoduje lekkość narządów i zdolność unoszenia się i pływania po wodzie. Ciekawą cechą roślin wodnych jest to, że potrafią zmniejszyć lub zwiększyć ilość gazów znajdujących się w przestrzeniach międzykomórkowych, co umożliwia opadanie lub podnoszenie się roślin w wodzie. Ta właściwość ma wielkie znaczenie w życiu rośliny, pozwala jej bowiem na przemieszczanie się, w danym okresie, w warunkach dla niej dogodnych.

Roślinność wodną występującą w Jeziorze Charzykowskim możemy podzielić na: roślinność podwodną o liściach zanurzonych w wodzie, roślinność o liściach pływających po powierzchni wody i roślinność nadwodną.



Zespoły roślinności podwodnej rozwinięte są w Jeziorze Charzykowskim w postaci dość, kędzierzawa szerokiego obramowania, ciągnącego się nieprzerwanie wokół linii brzegowej. Często spotykanymi roślinami wodnymi występującymi w tej strefie są rdestnice, np. rdestnica przeszyta, rdestnica ostrolistna, rdestnica grzebieniasta, rzadziej rdestnica połyskująca, ścieśniona. Rdestnicą towarzyszą: moczarka kanadyjska, czasem też duże, okółkowo rozgałęzione glony - ramienice, rogatek sztywny, włosieniczek krążkolistny i inne.


Roślinność o liściach pływających po powierzchni wody rozwija się w miejscach wypłyconych (zamulonych), osłoniętych pasem trzcin i oczeretów. Najczęściej spotykanymi roślinami są: grążel żółty, rdestnica pływająca, wywłóczniki, rzęsa drobna, trójrowkowa, spirodela wielokorzeniowa i inne.



Roślinność nadwodna rozwija się w Jeziorze Charzykowskim w postaci wąskiego i nieregularnego pasa wokół jego linii brzegowej. W przebiegu tego pasa występują, na niektórych jego odcinkach, dość znaczne przerwy, wywołane zupełnym brakiem roślinności nadwodnej. Zanik tej roślinności stoi w niektórych partiach jeziora w ścisłej korelacji z występowaniem zjawisk erozyjnych na jego brzegach. Najsilniejszy rozwój tego typu roślinności stwierdzić można w obrębie odcinków brzeżnych, gdzie występują procesy torfotwórcze.

Zespół roślinności nadwodnej nie posiada tutaj wewnetrznej struktury. Wyróżnić można kilka wyraźnych zespołów roślinnych występujących prawie w jednogatunkowychagregacjach. Do najczęściej spotykanych zespołów tej roślinności w Jeziorze Charzykowskim należą: szuwar trzcinowy, szuwar pałki wąskolistnej, szuwar z manną mielec, szuwar oczeretowy, szuwar pałki szerokolistnej, szuwar skrzypu bagiennego i inne.

Roślinność torfowiskowa najczęściej występuje wzdłuż zachodnich brzegó Jeziora Charzykowskiego. Brzeg ten, w przeciwieństwie do brzegu wschodnieg, narażony jest tylko w niewielkim stopniu na niszczącą działalnośćfal. Dzięki temu procesy zatorfowienia znajdują tam kożystne watunki do rozwoju. Zatorfienia pojawiają się zazwyczaj w zatokach jeziora, wcinających sie głęboko w ląd. Od wolnej przestrzeni wodnej oddzielone są zwykle przez mniej lub więcej rozwiniętą ścianę roślinności nadwodnej. Są to tzw. torfowiska turzycowe, zaliczane do tzw. torfowisk niskich typu rzeczno - jeziornego. Ich stały lub okresowy zalew wzbogaca glebę w żyzny namuł. Wobec słabego dostępu tlenu tworzą się osady organiczne, zwane powszechnie torfem. Rozwija się tu charakterystyczny typ roślinności niskotorfiskowej ze znaczną przewagą turzyc - turzycy zaostrzonej, turzycy błotnej, turzycy dzióbkowatej, turzycy tunikowatej, turzycy prosowej i inne. Turzyce te tworzą odpowiednie zespoły roślinności niskotorfowiskowej.



Roślinność łąkowa i pastwiskowa wykształca się dość rzadko w bezpośredniej zlewni Jeziora Charzykowskiego. Największe powierzchnie łąk i pastwisk spotkać można w okolicach Strugi Jarcewskiej i Strugi Czerwonej, mniejsze płaty przy odlesionych brzegach jeziora w okolicy Funki i Bachorza.

Łąki mają charakter zbiorowisk antropogenicznych, tzn. że wykształciły się pod wpływem gospodarczej działalności człowieka. Czynnikiem decydującym o tworzeniu zbiorowisk łąkowych jest koszenie lub wypasanie, które eliminuje rozwój drzew.



Nad Jeziorem Charzykowskim spotykamy najczęściej łąki świeże i łąki wilgotne lub podmokłe.


Częstym zbiorowiskiem łąk świeżych jest łąka ostrożeniowa. Łąka ta najczęściej występuje na wilgotnych glebach mineralnych, zajmując tereny wyższe, nadzalewowe. Oprócz traw pastewnych: wyczyńca łąkowego, kupkówki pospolitej, wiechliny zwyczajnej, owsicy omszonej, występują masowo: ostrożeń warzywny, rdest wężownik W wyższych partiach licznie zakwitają dzwonek rozpierzchły i złocień właściwy.

Łąki wilgotne lub podmokłe charakteryzują się silnymi wahaniami wody gruntowej i jej wyższym poziomem niż w łąkach świeżych. Są to ukwiecone, które dzięki dużemu bogactwu bylin stanowią interesujący składnik krajobrazu. Na wiosnę kwitnie rzeżucha łąkowa, nadając łąkom białe zabarwienie. Nieco później łąki złocą się od kwitnących jaskrów: ostrego i rozłogowego, różowią się od masowo kwitnącej firletki lub przyjmują brunatne zabarwienie od kwitnącego kuklika zwisłego. Tu też możemy spotkać chronionego storczyka błotnego.

Niektóre fragmenty łąk wilgotnych i podmokłych były od dawna osuszane bądź wypasane. Nic dziwnego, że są one zdominowane przez kępy śmiałka darniowego bądź, chociaż rzadziej, situ rozpierzchłego. Jedynie w miejscach stale potopionych rozprzestrzenia się trzęślica modra, która występuje tu łanowo.

Na obrzeżu łąk w miejscach wyższych, najczęściej w kontakcie z zalesionymi fragmentami wydm śródlądowych, występują płaty piaskowej murawy z zawciągiem oraz takimi gatunkami, jak szczaw polny, a niekiedy, pięknie kwitnący goździk kropkowany.



Roślinność piaskowa rozwija się w miejscach odlesionych, czasem użytkowanych jako okresowe suche pastwiska lub rzadko jako porzucone grunty orne.

Największe połacie tego typu roślinności spotykamy nad Jeziorem Karsińskim, w miejscowości Małe Swornegacie.

Pionierskim zbiorowiskiem roślinnym na wtórnie powstałych piaskach wydm śródlądowych jest zespół szczotlichy siwej. Trawa ta tworzy zwarte, niezbyt wysokie kępki, luźne rozrzucone na wydmie, czasami znacznie od siebie odległe. Między nimi widać porosty i mchy oraz nagi, sypki piasek, tylko na wiosnę i w początkach lata zasiedlany przez nieliczne drobne jednoroczne gatunki jak: przetacznik Dilllena, przetacznik wiosenny, chroszcz nagołodygowy, sporek wiosenny i kilka innych.




Z czasem, w miarę jak podłoże zostaje coraz bardziej utrwalone, przybywają nowe gatunki roślin: jasieniec piaskowy, czerwiec roczny. Miejscami żółcą się kwiatostany kocanek piaskowych, jastrzębca kosmaczka i kępki rozchodnika ostrego. Ten niezbyt jeszcze zwarty kobierzec roślin dopełniają białoróżowo kwitnące powoje polne, skarlałe pędy szczawiu polnego, drobne sztywne roślinki świetlika wyprężonego oraz trawy: kostrzewa owcza, mietlica pospolita, a także występująca szczególnie obficie w pobliżu siedzib ludzkich i przy drogach stokłosa dachowa.

Z czasem z zagajnika sosnowego tworzy się niezbyt wysoki, słabo zwarty bór sosnowy z runem wrzosowo - borówkowym, z dobrze rozwiniętą warstwą mszysto - porostową. Jest to bór wrzosowy, stanowiący ostatni etap zalesiania wcześniej odlesionych wydm.



Roślinność synatropijna jest ściśle związana z różnymi formami gospodarki człowieka. Roślinność tę, przywiązaną do pól uprawnych, nazywamy roślinnością segetalną, natomiast towarzyszącą osiedlom i ośrodkom przemysłowym, roślinnością ruderalną.

Spośród zbiorowisk roślinności segetalnej wyróżnić możemy zespoły chwastów zbożowych oraz chwastów roślin okopowych, różniące się wkładem florystycznym, warunkami ekologicznymi oraz cyklem rozwojowym, przystosowanym do rytmu upraw rolnych.

Z uprawami zbożowymi związane są najczęściej: czerwono kwitnące maki, fioletowy kąkol, niebieski chaber, biały rumian polny, fioletowoniebieska ostróżeczka.

Z roślinami okopowymi związane są głównie chwasty azotolubne: komosa biała, komosa czerwona, perz właściwy, chwastnica jednostronna oraz zawleczona do naszych upraw rzutlica drobnokwiatowa. Zbiorowiska ruderalne towarzyszą osadzie, wsi, aglomeracji miejskiej czy zakładowi przemysłowemu. Wśród roślin ruderalnych dominują zwłaszcza wysokie byliny, np. serdecznik pospolity, łopian pajęczynowaty, okazały popłoch pospolity, bylica piołun, bylica pospolita, ślaz zaniedbany i pokrzywy. Przy drogach i ścieżkach bardzo często spotykamy pięknie, niebieskokwitnącą cykorię, zwaną podróżnikiem, babkę zwyczajną, krwawnika pospolitego oraz rośliny wytrzymałe na deptanie - rdest ptasi i wiechlinę jednoroczną.

Roślinność leśna występująca w najbliższym otoczeniu Jeziora Charzykowskiego jest wynikiem przekształceń zachodzącym na przestrzeni dziejów, spowodowanych czynnikami naturalnymi i antropogenicznymi. Czynniki antropogeniczne to antropopresja, która zwłaszcza w czasach najnowszych wywarła największe piętno na szacie leśnej, doprowadzając do istotnych zmian w fizjonomii, strukturze, jak również składzie gatunkowym ekosystemów leśnych. W najbliższym otoczeniu Jeziora Charzykowskiego możemy spotkać następujące zespoły leśne: olsy, zarośla łozowe, łęgi jesionowo - olszowe, grondy, świetlistą dąbrowę, buczynę niżową, bór świeży i bór wrzosowy.




W krajobrazie leśnym bezpośredniej zlewni Jeziora Charzykowskiego przeważają jednak bory sosnowe, zróżnicowane na wiele zespołów i wariantów ekologicznych.

Najpospolitszym zbiorowiskiem borowym jest subkontynetalny bór świeży. Zasiedla gleby bielicowe wykształcone z sandrowych, luźnych, średnioziarnistych piasków o niskim poziomie wody gruntowej. Wysokopienny drzewostan buduje sosna zwyczajna i brzoza brodawkowata. W warstwie krzewów występuje jałowiec, jarzębina, kruszyna, natomiast w runie dominuje zwłaszcza borówka czarna, dość częste są również chronione widłaki: widłak jałowcowaty i widłak goździsty.

Wycieczka przyrodnicza po Jeziorze Charzykowskim (szata roślinna)

Z przystani w Funce kierujemy się na południe i płyniemy wzdłuż wschodniego brzegu Jeziora Charzykowskiego do punktu dydaktycznego nr 1 "Jarcewska".

Brzeg litoralu jeziora porasta nieregularnym pasem szuwar trzcinowy na przemian z szuwarem pałki wąskolistnej.

Na odcinku od Funki do ujścia Strugi Jarcewskiej na stosunkowo stromym zboczu jeziora i przyległej wysoczyźnie wykształcił się na dość dużej powierzchni bór świeży oraz fragmentarycznie chojniaki sosnowe - zbiorowiska antropogeniczne powstałe przez sadzenie monokultury sosnowej na siedliskach lasów liściastych.

Miejscami spotykamy odlesione brzegi jeziora z rosnącą pojedynczo olchą czarną lub wierzbą kruchą. Przy ujściu Strugi Jarcewskiej w litoralu od strony południowej rozwija się szuwar pałki wąskolistnej, a od strony północnej szuwar trzcinowy na przemian z szuwarem wąskopałkowym.

Za pasem szuwarów, przy zalesionych brzegach jeziora, po południowej stronie "Strugi" wykształcił się płat szuwaru turzycy błotnej. Tu też w osłoniętych i wypłyconych niewielkich zatokach spotykamy, bardzo rzadko występujący na rozproszonych stanowiskach, zespół wolffii bezkorzeniowej i rzęsy garbatej.




Ujście Strugi Jarcewskiej porasta łęg olszowo - jesionowy. Drzewostan łęgu, zróżnicowany na dwie warstwy drzew, buduje nasienna olsza czarna, której najstarsze egzemplarze przekraczają wiek 80 lat. W warstwie podszytu występuje naturalny podrost olszy orz krzewy bzu czarnego, czeremchy, wierzby szarej i wierzby białej, po których wije się chmiel zwyczajny. W wielowarstwowym runie przeważają higrifilne byliny. Do najważniejszych należą: pokrzywa zwyczajna, jaskier rozłogowy, śledziennica zwyczajna, kuklik zwisły, gwiazdnica gajowa, bodziszek cuchnący i inne.



Łęg olszowo - jesionowy wykształcił się na odcinku około 60 m wzdłuż Strugi Jarcewskiej. Następnie przechodzi on po północnej stronie w koszoną łąkę ostrożeniową z dominacją traw pastewnych: owsicy omszonej, kupkówki pospolitej, wiechliny zwyczajnej i wiechliny łąkowej oraz wyczyńca łąkowego. Występują tu też masowo: ostrożeń warzywny, rdest wężownik, złocień właściwy, olszewnik kminkolistny.



Od południowej strony Strugi Jarcewskiej występują "zdziczałe" wilgotne łąki i szuwary, od dłuższego czasu nie koszone. Można tu zaobserwować następujące zespoły roślinne: zespół sitowia leśnego, szuwar mozgowy, lądowe postacie szuwaru trzcinowego i szuwaru turzycy błotnej. Na nie koszonych, podtopionych łąkach i szuwarach zaczynają się obsiewać brzoza brodawkowata oraz wierzba szara. Obserwować tu więc można inicjalne stadia sukcesyjne w kierunku lasu. Z biegiem czasu nie wykaszane szuwary i wilgotne łąki ulegną naturalnemu zalesieniu.

W punkcie dydaktycznym nr 2 "Wolność" obserwujemy urozmaiconą linię brzegową Jeziora Charzykowskiego z charakterystycznie głęboko wciętymi zatokami, w których rozwijają się zespoły roślinności wodnej o liściach pływających, a mianowicie zespół "lilii wodnych" z chronionym grążelem żółtym oraz zespół żabiścieku pływającego i osoki aloesowatej a w brzeżnych partiach litoralu szuwar manny mielec.

Brzegi litoralu przy ujściu "Stróżki" porastają szuwary - trzcinowy i pałki wąskolistnej. Zachodnie brzegi litoralu w kierunku Góry Zamkowej zajmują nieregularne pasy szuwarów trzcinowych, wąskopałkowych, zespołu jeżogłówki gałęzistej. W kilku miejscach toni wodnej spotkać można płaty zespołu oczeretu jeziornego.

Brzegi zatok są zabagnione i podtopione. Rozwijają się tu bagienne lasy typu olsu.

Olsy zajmują gleby organiczne, wytworzone z torfów niskich ze znaczną domieszką części mineralnych pochodzących z namułów. Są to przeważnie torfy turzycowe, rzadziej turzycowo - trzcinowe lub trzcinowe.


W drzewostanie dominuje olsza czarna. W warstwie krzewów występuje porzeczka czarna, kruszyna i jarzębina pospolita. W runie oprócz gatunków charakterystycznych, turzycy długokłosej, psianki słodkogórz, licznie występują: narecznica błotna, karbieniec pospolity, kosaciec żółty, trzcinnik lancetowaty, turzyca błotna i inne.

W dalszej odległości od brzegu jeziora rozwijają się łęgi olszowo - jesionowe o podobnym składzie florystycznym jak w punkcie nr 1.



W okolicy punktów "Wolność" i "Góry Zamkowej" spotykamy dobrze wykształcone i zachowane fragmenty lasu liściastego typu grądu.

Drzewostan najwyższej warstwy stanowi głównie dąb szypułkowy, czasami z dużą domieszką buka. Drugą warstwę drzewostanu tworzy prawie wyłącznie grab

Podszyt utworzony jest z krzewów leszczyny, derenia świdwy, szakłaka i kruszyny. Runo jest bujne i bogate florystycznie. Występują tu: zawilec, fiołek, przylaszczka, miodunka ćma, gwiazdnica wielokwiatowa, podagrycznik, jaskier kosmaty, zerwa kłosowa oraz trawy i turzyce: perłówka zwisła, wiechlina gajowa, kostrzewa olbrzymia, prosownica rozpierzchła, turzyca palczasta, turzyca leśna.

Zespoły grądowe w niektórych miejscach pod wpływem antropopresji uległy silnej degeneracji, a najczęściej spotykaną jej formą jest pinetyzacja. Grądy na omawianym terenie zróżnicowane są na dwa podzespoły - grą z czyśćcem leśnym i grąd typowy.

Punkt dydaktyczny nr 3 "Czerwona" jest położony w okolicy ujścia Czerwonej Strugi. Zajęcia rozpoczynamy przy pomoście około 1 km na południe od ujścia Czerwonej Strugi. Obserwujemy tu charakterystycznie wykształcone zespoły roślinności niskotorfowiskowej i nadwodnej.




Od strony toni wodnej występuje szuwar oczeretowy. Jest to typowe, dość luźne zbiorowisko szuwaru właściwego na podłożu mineralnym, tworzące pierwszy pas roślinności szuwarowej. Następnym pasem roślinności jest szuwar pałki wąskolistnej, przechodzący stopniowo w szuwar trzcinowy. Przy pomoście wykształca się szuwar manny mielec i szuwar pałki szerokolistnej. Od strony lądu dostrzegamy duże płaty typowego szuwaru turzycy błotnej i fragmentarycznie pojawiający się niski szuwar jeżogłówki gałęzistej. Wśród roślinności szuwarowej dostrzegamy kępy turzycy prosowej, niewielkie skupienie turzycy brzegowej i pojedynczo rosnącą turzycę ciborowatą. Między turzycami w wodzie rozwija się zespół rzęsy drobnej. W zespole tym występuje, również pojedynczo, żabiściek pływający.

Dalej trasa wycieczki prowadzi do Czerwonej Strugi. Idziemy więc drogą leśną w kierunku północnym. Po prawej stronie drogi mijamy łęk olchowo - jesionowy z sadzonym drzewostanem olchowym i dominacją w runie pokrzywy zwyczajnej. Po lewej stronie drogi zauważamy około trzydziestoletnią kulturę sosnową, posadzoną w siedlisku lasu liściastego. Po przejściu niewielkiego odcinka drogi skręcamy w prawo i wychodzimy na dość rozległa polanę śródleśną, w całości zajętą przez łąki świeże, wilgotne i podmokłe.

Największe przestrzenie polany zajmuje łąka ostrożeniowa. Najważniejszą rolę odgrywają tu trawy: kostrzewa czerwona, wiechlina łąkowa, kupkówka pospolita, wiechlina zwyczajna, tomka wonna. Z ziół masowo występuje ostrożeń warzywny, rdest wężownik, barszcz syberyjski, komonica błotna, babka wąskolistna, groszek błotny, krwawnik, wiązówka błotna, głowienka pospolita oraz bardzo rzadko występujący na Pomorzu krwawnik kichawy.

W płaskich, dość rozległych zagłębieniach terenowych rozwija się zespół sitowia leśnego, fizjonomicznie przypominający niskie szuwary turzycowe. Masowo występuje tu sitowie leśne, a poza tym spotykamy jeszcze komonicę błotną, wiązkę błotną ,przytulię bagienną, przytulię trójdzielną, krwawnicę pospolitą ,fiołka błotnego. Na szczególną uwagę zasługuje występowanie w tym miejscu rzadkiego, reliktowego gatunku fiołka torfowego.

Nad Czerwoną Strugą, od jej południowej strony, rozwijają się wilgotne, miejscami podtopione łąki, tzw. młaki, i tutaj na dość dużych powierzchniach występuje zespół sitowia leśnego (omówiony wcześniej) oraz kwaśna młaka turzycowa z domieszką turzycy pospolitej i mietlicy psiej. W wodzie Czerwonej Strugi rozwija się zespół jeżogłowki gałęzistej fo. wodna, a na brzegu szuwar mozgowy.

Przy Czerwonej Strudze skręcamy w kierunku zachodnim i dochodzimy do Ośrodka Wypoczynkowego w Kopernicy. Tutaj na brzegu "Strugi" można napotkać ponownie reliktowego fiołka torfowego. Z ośrodka kierujemy się na południe i dochodzimy do punktu wyjścia - pomostu. Po lewej (wschodniej) stronie drogi rosną chronione gatunki krzewów: kruszyny pospolitej i kaliny koralowej.



W punkcie dydaktycznym nr 4 "Brda wpływ" obserwujemy w toni wodnej zespół rdestnicy przeszytej i zespól rdestnicy połyskującej.

Z roślinności nadwodnej spotykamy tu dobrze rozwinięty, w postaci zwartego nieregularnego pasa - szuwar trzcinowy oraz fragmentarycznie wykształcone: szuwar turzycy brzegowej i szuwar pałki szerokolistnej. W niewielkich wypłyconych zatokach po północno - zachodniej stronie wpływu Brdy rozwinął się zespół "lilii wodnych" w formie jednogatunkowej agregacji z grążelem żółtym. W podobnych miejscach jak "lilie wodne:" występuje zespół rdestnicy pływającej o skórzastych lśniących liściach swobodnie unoszących się na powierzchni wody.


Punkt dydaktyczny nr 5 "Brda wypływ".

W miejscu wypływu Brdy z Jeziora Charzykowskiego brzegi litoralu porastają zespoły: szuwaru trzcinowego, szuwaru pałki wąskolistnej i dobrze wykształcone płaty szuwaru manny mielec. Tutaj też, przy południowo - zachodniej stronie Jeziora Karsińskiego, na porzuconych odłogach wykształciły się murawy napiaskowe. Charakterystyka florystyczno - fitosocjologiczna tych zbiorowisk została już wcześniej przedstawiona.



Punkt dydaktyczny nr 6 "Struga Siedmiu Jezior".

W odległości około 200 m od ujścia "Strugi Siedmiu Jezior" do Jeziora Charzykowskiego dość rozległą płyciznę na jeziorze porasta szuwar trzcinowy, tworząc wyspę o nieregularnym kształcie, natomiast w pobliżu ujścia utworzyła się niewielka wysepka szuwaru oczeretowego.

Brzeg południowo - wschodni jeziora jest odlesiony i tu rozwija się zespół zarośli łozowych, a od strony wody szuwar trzcinowy oraz szuwar turzycy błotnej.

Stosunkowo stromy północno - wschodni brzeg jeziora porasta bór sosnowy. W litoralu natomiast rozwija się szuwar trzcinowy na przemian z szuwarem pałki wąskolistnej.